Kafein, kahve, çay ve enerji içecekleri başta olmak üzere birçok kaynaktan alınan ve uyanıklığı artırabilen yaygın bir bileşendir. Ancak aynı miktarda kafein, herkes üzerinde aynı etkiyi oluşturmaz. Bazı kişiler kahve içtikten sonra daha dinç hissederken bazıları çok az etki yaşar; bazı kişiler ise akşam saatlerinde kahve tüketmesine rağmen uykuya dalmakta belirgin güçlük yaşamaz. Bu farklılıkların altında genetik, metabolik ve davranışsal birçok faktör bulunur (Southward vd., 2018; Kapellou vd., 2023).
CYP1A2: Kafein Vücutta Ne Kadar Hızlı Parçalanır?
Kafeinin büyük bölümü karaciğerde CYP1A2 enzimi aracılığıyla metabolize edilir. CYP1A2 geni bu enzimin oluşumunda rol oynar. Genetik farklılıklar CYP1A2 aktivitesini etkileyebilse de kişinin “hızlı” veya “yavaş” kafein metabolize ettiği yalnızca genotipine bakılarak kesin biçimde belirlenemez. Özellikle rs762551 (−163C>A) varyantı araştırılmış olsa da genetik etkinin sigara kullanımı gibi çevresel faktörlerle birlikte değerlendirilmesi gerekir (Koonrungsesomboon vd., 2018).
ADORA2A: Beyin Kafeine Ne Kadar Duyarlı?
Kafeinin temel etkilerinden biri adenozin reseptörlerini bloke ederek uyku baskısı ve yorgunluk sinyalinin azalmasına katkıda bulunmasıdır. ADORA2A geni, adenozin A2A reseptörünü kodlar. Bu gendeki bazı varyasyonların kafeinin uyku, anksiyete ve diğer öznel etkileriyle ilişkili olabileceği gösterilmiştir. Bu nedenle bir kişinin kafeini nasıl hissettiği, yalnızca kafeinin kandaki miktarıyla değil, beynin kafeine verdiği yanıtla da ilişkili olabilir (Nunes vd., 2017; Kapellou vd., 2023).
Peki Kahve İçip Nasıl Uyuyabiliyoruz?
Kahve içtikten sonra uyuyabilmek, kişinin kesin olarak “hızlı metabolizör” olduğunu göstermez. Kafeinin etkisini; tüketilen doz, kahvenin içildiği saat, düzenli kafein tüketimi ve tolerans, uyku düzeni, yaş, bazı ilaçlar ve sigara kullanımı gibi faktörler etkileyebilir. Ayrıca ADORA2A gibi genlerdeki farklılıklar, aynı kafein dozuna verilen uyku ve uyarılma yanıtlarının kişiden kişiye değişmesine katkıda bulunabilir (Kapellou vd., 2023).
Kafein ve Spor Performansı
Kafein, sporcu beslenmesinde en çok araştırılan ergojenik desteklerden biridir. Araştırmalar birçok egzersiz türünde küçük fakat anlamlı performans yararları gösterebilse de yanıt kişiden kişiye değişebilir. Genetik farklılıkların bu değişkenlikte rol oynayabileceği düşünülmektedir; ancak CYP1A2 veya ADORA2A genotipine bakarak “bu kişi kafeinden kesin fayda görür” şeklinde bir karar vermek bilimsel olarak yeterli değildir (Southward vd., 2018).
Diyetisyen Açısından Ne Anlama Geliyor?
Kafein kullanımı değerlendirilirken yalnızca genetik sonuçlara odaklanmak yerine bireyin kafein tüketim alışkanlığı, dozu, tüketim zamanı, uyku kalitesi, antrenman saati ve olası yan etkileri birlikte ele alınmalıdır. Çarpıntı, huzursuzluk, mide rahatsızlığı veya uyku bozulması görülüyorsa kafein kullanımı yeniden değerlendirilmelidir.
Sonuç
Kahveye verilen yanıt, tek bir genle açıklanamayacak kadar karmaşıktır. CYP1A2 kafeinin metabolizmasında, ADORA2A ise kafeinin adenozin sinyallemesi üzerindeki etkilerinin anlaşılmasında önemlidir. Ancak genetik yapı; yaşam tarzı, alışkanlık, doz ve tüketim zamanı gibi faktörlerle birlikte değerlendirilmelidir. Bu nedenle nutrigenetik yaklaşımın amacı “genetik sonucu gör ve kesin karar ver” değil, bireysel yanıtı daha iyi anlayarak beslenme ve kafein kullanımını kişiselleştirmeye katkı sağlamaktır.
Öğr. Dyt. İrem Karakaş
Diyetisyenler ve Adayları Platformu – Blog Yazarı
KAYNAKÇA
Kapellou, A., King, A., Graham, C. A. M., Pilic, L., & Mavrommatis, Y. (2023). Genetics of caffeine and brain-related outcomes: A systematic review of observational studies and randomized trials. Nutrition Reviews, 81(11), 1380–1394. https://doi.org/10.1093/nutrit/nuad029
Koonrungsesomboon, N., Khatsri, R., Wongchompoo, P., & Teekachunhatean, S. (2018). The impact of genetic polymorphisms on CYP1A2 activity in humans: A systematic review and meta-analysis. The Pharmacogenomics Journal, 18, 760–768.
Nunes, R. A., Mazzotti, D. R., Hirotsu, C., Andersen, M. L., Tufik, S., & Bittencourt, L. (2017). The association between caffeine consumption and objective sleep variables is dependent on ADORA2A c.1083T>C genotypes. Sleep Medicine, 30, 210–215. https://doi.org/10.1016/j.sleep.2016.06.038
Southward, K., Rutherfurd-Markwick, K. J., Badenhorst, C. E., & Ali, A. (2018). The role of genetics in moderating the inter-individual differences in the ergogenicity of caffeine. Nutrients, 10(10), 1352. https://doi.org/10.3390/nu10101352
No responses yet